Spis treści
Rozdział 1. Zarys charakterystyki systemu zarządzania ochroną przyrody w Polsce
1.1. Wstęp
1.2. Opis systemu zarządzania ochroną przyrody w Polsce
1.3. System zarządzający ochroną przyrody
1.4. Wybrane problemy zarządzania parkami krajobrazowymi
1.5. Zakończenie
Rozdział 2. Park krajobrazowy - zaniedbana idea ochrony przyrody i krajobrazu
2.1. Wstęp
2.2. Zapomniana idea
2.3. Wielkie cele, nikłe środki
2.4. Przyszłość nadal nieodgadniona
2.5. Zakończenie
Rozdział 3. Krajobraz jako przedmiot ochrony i zarządzania. Wybrane problemy
3.1. Wstęp
3.2. Pojęcia związane z krajobrazem jako przedmiotem zarządzania
3.3. Koncepcja świadczeń krajobrazowych
3.4. Główne podmioty uczestniczące w zarządzaniu krajobrazem
3.5. Wybrane problemy wdrożeniowe ochrony i zarządzania krajobrazem
3.6. Zakończenie
Rozdział 4. Ochrona krajobrazu kulturowego w teorii i praktyce gospodarowania przestrzenią
4.1. Wstęp
4.2. Rzeczywistość przestrzenno-krajobrazowa i architektoniczna - próba oceny współczesnych zjawisk i procesów
4.3. Planowanie przestrzenne - między wizją a podziałami przestrzeni
4.4. Krajobraz kulturowy w badaniach naukowych - identyfikacja i ocena zasobów
4.5. Świadomość społeczna - odbudowa tożsamości krajobrazowej
4.6. Zakończenie
Rozdział 5. Prawne bariery funkcjonowania parków krajobrazowych
5.1. Wstęp
5.2. Reżim prawny parku krajobrazowego
5.3. Otulina parku krajobrazowego
5.4. Plan ochrony parku krajobrazowego
5.5. Zarządzanie parkiem krajobrazowym
5.6. Zakończenie
Rozdział 6. Parki krajobrazowe w ocenie władz samorządowych
6.1. Wstęp
6.2. Metoda badań
6.3. Stosunek władz samorządowych do parków krajobrazowych
6.4. Kontakty władz samorządowych z dyrekcjami parków krajobrazowych
6.5. Współzarządzane parkiem krajobrazowym
6.6. Bariery w ponoszeniu odpowiedzialności za ochronę przyrody
6.7. Metody przeciwdziałania zagradzaniu wód otwartych
6.8. Oczekiwania samorządów parkowych
6.9. Zakończenie
Rozdział 7. Problemy rozwoju funkcji turystycznej na obszarach parków krajobrazowych
7.1. Wstęp
7.2. Rozwój funkcji turystycznej parków krajobrazowych
7.3. Analiza uwarunkowań rozwoju turystyki w parkach krajobrazowych metodą SWOT
7.4. Odporność środowiska przyrodniczego na użytkowanie turystyczne
7.5. Główne zagrożenia związane z rozwojem turystyki w parkach krajobrazowych
7.6. Rola społeczności lokalnych w procesie rozwoju turystyki
7.7. W kierunku turystyki zrównoważonej
7.8. Zakończenie
Rozdział 8. Finansowe ograniczenia funkcjonowania parków krajobrazowych
8.1. Wstęp
8.2. Źródła finansowania parków krajobrazowych
8.3. Dynamika i struktura środków budżetowych przeznaczonych na finansowanie parków krajobrazowych
8.4. Zakończenie
Rozdział 9. Obszary chronione a rozwój gmin wiejskich w opinii mieszkańców województwa świętokrzyskiego
9.1. Wstęp
9.2. Zakres i metodyka badań
9.3. Obszary chronione w systemach przestrzennych województw i ich wpływ na rozwój lokalny
9.4. Nadnidziański park krajobrazowy - potencjał i zrównoważony rozwój w opinii mieszkańców
9.5. Zakończenie
Rozdział 10. Francuskie parki regionalne jako punkt odniesienia dla polskich parków krajobrazowych
10.1. Wstęp
10.2. Partnerstwo zarządu parku z samorządami
10.3. Montaż środków finansowych - pozyskiwanie partnerów
10.4. Rola lokalnych organizacji społecznych
10.5. Zakończenie
Fragment
Przedmowa Parki krajobrazowe są istotnym elementem ochrony przyrody w Polsce. Jest ich ok. 120 i zajmują 8% powierzchni kraju, stanowiąc ogromny potencjał przyrodniczy i krajobrazowy, a także kulturowy i historyczny. Dlatego bez wahania parki krajobrazowe można uznać za istotny kapitał przyrodniczy naszego kraju. Jest to dobro ogólnonarodowe, z którego możemy być dumni i które może dawać ogromne korzyści nie tylko wymierne, w postaci finansowej, ale również niewymierne: jakościowe, estetyczne i inne.
Praktyka życia codziennego niestety odbiega od teoretycznych wzorców oraz postulatów ochrony przyrody i krajobrazu w parkach. Pojawiają się liczne ograniczenia, które deprecjonują rolę parków krajobrazowych. Wynika to z różnych przyczyn i ujawnia się na rozmaitych płaszczyznach. Ograniczenia te nie są jednak przedmiotem troski ze strony przedstawicieli władz odpowiedzialnych za funkcjonowanie parków krajobrazowych. Nie ma też szerszej dyskusji naukowej na temat kondycji parków. Dobrze się więc stało, że w niniejszej publikacji udało się przedstawić poglądy naukowców i praktyków na temat wybranych barier w zarządzaniu parkami krajobrazowymi.
Celem tej książki jest przedstawienie - z różnych punktów widzenia - problemów, jakie pojawiają się w praktyce parkowej. Rozwiązanie czy rozwiązywanie tych problemów jest sprawą skomplikowaną, chociażby z tego powodu, że sam park jest systemem bardzo złożonym. Na jego obszarze krzyżują się oddziaływania różnych czynników, często zaledwie dostrzegalnych i w dodatku trudno mierzalnych, a więc mających charakter jakościowy, abstrakcyjny. Przedstawiono tu tylko te zagadnienia, które poszczególnym autorom wydawały się najważniejsze w odniesieniu do wzrostu sprawności funkcjonowania polskich parków krajobrazowych. Jest to jednak przysłowiowy wierzchołek góry lodowej. Część zanurzona, niewidoczna, czeka na odkrycie i dalszą penetrację naukową.
Struktura opracowania jest logiczna. Bazyli Poskrobko przedstawia system ochrony przyrody w Polsce i miejsce w nim parków krajobrazowych. Doskonałym uzupełnieniem tego rozdziału są refleksje praktyka, Tomasza Schuberta, zawarte w rozdziale drugim. Autor pokazuje, jak wygląda funkcjonowanie parków krajobrazowych w rzeczywistości. Jego refleksje są pesymistyczne, wręcz gorzkie. Właściwie parki krajobrazowe pozostawiono samym sobie. Dwa następne rozdziały odnoszą się do krajobrazu. Andrzej Mizgajski jako cel stawia diagnozę skuteczności ochrony krajobrazu. Postuluje, aby krajobrazem zarządzać, uważa bowiem, że podniesie to walory krajobrazu. Poligonem badawczym w tym zakresie powinny być parki krajobrazowe. Natomiast Elżbieta Raszeja jako architekt konfrontuje teorię i praktykę gospodarowania przestrzenią, w tym również w parkach krajobrazowych. Przytacza liczne przykłady i uzasadnienia na rzecz ochrony krajobrazu kulturowego, który ma olbrzymią wartość i jest Świadectwem kultury przeszłych pokoleń.
Wojciech Radecki pisze o prawnych barierach funkcjonowania parków krajobrazowych z położeniem nacisku na regulacje prawne, które obejmują następujące zagadnienia: reżim prawny parku krajobrazowego, otuliny parku krajobrazowego, plan ochrony parku krajobrazowego i zarządzanie parkiem. Kazimierz Zimniewicz przedstawił w swoim rozdziale wyniki badań ankietowych na temat stosunku władz samorządowych do parków. Na uwagę zasługuje teza, lansowana przez większość badanych samorządów, że parkami krajobrazowymi zarządzają samorządy wspólnie z dyrekcjami/zarządami parków (współzarządzanie). Halina Kiryluk skoncentrowała się na funkcji turystycznej parków krajobrazowych. Większość samorządów w rozwoju tej funkcji widzi możliwość wzrostu regionu. Autorka wykazuje, że jest to myślenie prawidłowe, ale równocześnie przedstawia wiele zagrożeń związanych z realizacją tej funkcji.
Janusz Łakomiec oraz Kazimierz Zimniewicz przedstawili diagnozę systemu finansowania parków krajobrazowych w Polsce w latach 2000 - 2007. Zdaniem autorów system ten jest nieadekwatny do zadań stawianych parkom. Oprócz tego brakuje w nim czytelnych kryteriów podziału Środków budżetowych na poszczególne parki.
Łukasz Popławski poszukuje z kolei odpowiedzi na pytanie, czy istnieje współzależność między rozwojem obszarów chronionych a rozwojem gmin wiejskich. Autor wyciąga interesujące wnioski na podstawie badań przeprowadzonych w województwie Świętokrzyskim.
Danuta Ptaszycka-Jackowska opisuje sposób powoływania do życia parków regionalnych we Francji. Przedstawia także ich organizację i kwestie finansowania oraz funkcjonowania. Francuskie parki regionalne można traktować jako odpowiedniki polskich parków krajobrazowych. W rozdziale znajduje się wiele interesujących uwag i wskazówek, które mogłyby być przeniesione, z odpowiednimi modyfikacjami, na grunt polski.
Do udziału w przygotowaniu tej książki udało się pozyskać grono znakomitych fachowców w osobach Profesorów: Danuty Ptaszyckiej-Jackowskiej z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Andrzeja Mizgajskiego z Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Bazylego Poskrobkę z Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Białymstoku i Uniwersytetu Białostockiego, Wojciecha Radeckiego z Instytutu Nauk Prawnych PAN, Zespół Prawa Ochrony Środowiska we Wrocławiu. Zaproszenie do współpracy przyjęli także dr inż. Halina Kiryluk z Politechniki Białostockiej, dr inż. Łukasz Popławski z Akademii Rolniczej w Krakowie oraz dr inż. arch. Elżbieta Raszeja z Akademii Rolniczej w Poznaniu. Na osobne wyróżnienie zasługują praktycy z wieloletnim doświadczeniem pracy w parkach krajobrazowych: mgr inż. Janusz Łakomiec - dyrektor Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Wielkopolskiego oraz dr Tomasz Schubert z Pszczewskiego Parku Krajobrazowego.
Książka Bariery w zarządzaniu parkami krajobrazowymi w Polsce jest rezultatem realizacji ogólnopolskiego projektu badawczego wykonywanego w Katedrze Systemów i Technik Zarządzania Akademii Ekonomicznej w Poznaniu. Jak już wspomniano, w projekt zaangażowali się pracownicy następujących ośrodków akademickich: Białystok (Politechnika, Wyższa Szkoła Ekonomiczna i Uniwersytet), Kraków (Uniwersytet Jagielloński, Akademia Rolnicza), Poznań (Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Akademia Rolnicza, Akademia Ekonomiczna) oraz Wrocław (Polska Akademia Nauk). Na uwagę zasługuje udział praktyków.
Wszystkim, którzy zechcieli poświęcić czas i przedstawić swoje przemyślenia na temat przeszkód w zarządzaniu parkami krajobrazowymi oraz sposobów przezwyciężenia tych barier, należą się słowa uznania i podziękowania.
Kazimierz Zimniewicz
