Spis treści
Rozdział 1. Rozwój zrównoważony a rolnictwo ekologiczne
1.1. Koncepcja i zasady rozwoju zrównoważonego
1.2. Integracja polityki rolnej i środowiskowej w Unii Europejskiej
1.3. Istota, cele i korzyści rolnictwa ekologicznego
1.3.1. Korzyści ekonomiczno-społeczne
1.3.2. Korzyści środowiskowe
1.3.3. Korzyści zdrowotne
1.3.4. Korzyści etyczne i estetyczne
Rozdział 2. Stan rolnictwa ekologicznego i polityka wsparcia
2.1. Powierzchnia upraw i liczba gospodarstw ekologicznych
2.2. Wsparcie rolnictwa ekologicznego jako wyraz polityki środowiskowej w Unii Europejskiej
2.2.1. Wsparcie wynikające z rozporządzenia rady EWG 2078/92
2.2.2. Wsparcie z tytułu rozporządzenia rady (WE) 1257/99
2.2.3. Zmiany w strukturze wsparcia mierzonego PSE
Rozdział 3. Podstawowe wyznaczniki rynku produktów rolnictwa ekologicznego
3.1. Wzrost rynku żywności ekologicznej
3.2. Relacje cenowe żywności ekologicznej i żywności konwencjonalnej
3.3. Ewolucja form sprzedaży żywności ekologicznej
3.3.1. Rozwój sprzedaży bezpośredniej i sklepów specjalistycznych
3.3.2. Rozwój handlu w supermarketach
Rozdział 4. Cechy i determinanty zachowań konsumentów na rynku żywności ekologicznej
4.1. Częstotliwość zakupu żywności ekologicznej
4.2. Percepcja żywności ekologicznej przez konsumentów
4.2.1. Związek percepcji żywności ekologicznej z rynkiem
4.2.2. Cechy żywności ekologicznej i motywy jej wyboru
4.3. Segmentacja konsumentów
4.4. Cena jako kryterium decyzji zakupowych
Rozdział 5. Warunki rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku jego produktów w Polsce - studium przypadku
5.1. Rolnictwo ekologiczne w Polsce na tle Czech i Węgier
5.2. Stan wyjściowy i determinanty rozwoju rolnictwa ekologicznego
5.3. Rynek produktów ekologicznych
5.4. Porównanie cen warzyw i owoców ekologicznych i konwencjonalnych
5.4.1. Ceny warzyw
5.4.2. Ceny owoców
5.5. Ocena asortymentowa i cenowa oferty żywności ekologicznej
Fragment
Wprowadzenie
Badania nad rolnictwem ekologicznym i rynkiem jego produktów nie mają długiej tradycji. Szersze zainteresowanie tą problematyką datuje się dopiero od lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Mimo że wiedza z tego zakresu stale się rozwija, to jednak funkcjonuje w tym obszarze badawczym wiele uproszczeń interpretacyjnych oraz nierozwiązanych problemów wymagających pogłębionych badań. Tymczasem rozpoznanie tej problematyki może mieć również istotne znaczenie praktyczne dla Polski, przed którą rodzą się nowe wyzwania wynikające z członkostwa w Unii Europejskiej, a zwłaszcza związane z koniecznością osiągnięcia określonej pozycji na wspólnotowym rynku. Polska stoi obecnie przed poprawą międzynarodowej zdolności konkurencyjnej na rynku krajowym, unijnym, jak i na rynkach trzecich w różnych dziedzinach działalności gospodarczej, w tym również w produkcji żywności ekologicznej. Jesteśmy krajem o ogromnym potencjale gospodarczym, wchodzącym na ścieżkę przyspieszonego rozwoju, powinniśmy się zatem wykazać dużą zdolnością do sprostania międzynarodowej konkurencji. Jednakże udział nasz w tej konkurencji na rynku żywności ekologicznej jest znikomy, co wskazuje na pilną potrzebę rozpoznania barier tego rynku i ukierunkowania jego rozwoju.
Książka jest przede wszystkim próbą odpowiedzi na pytanie, jakie są główne wyznaczniki rynku żywności ekologicznej i uwarunkowania jego rozwoju w krajach o dojrzałej gospodarce rynkowej. W pracy prezentowane jest holistyczne podejście do problemu ekologicznej gospodarki żywnościowej, analizowanej począwszy od sfery produkcji, poprzez rynek do konsumpcji. Pozwala to całościowo spojrzeć na niezwykłą złożoność i współzależność licznych związków występujących w poszczególnych ogniwach tej gospodarki. W książce podjęta została próba oceny stanu i perspektyw rozwojowych rolnictwa i rynku ekologicznej żywności na podstawie dostępnych danych, które jedynie częściowo pozwalają scharakteryzować jego podstawowe elementy. Analiza tego rynku, mimo że oparta na niekompletnych danych, może jednak - mimo wszystko - mieć ważne znaczenie informacyjne dla producentów rolnych i dystrybutorów w warunkach słabszej wyjściowej pozycji, a także konsumentów stojących przed decyzją wyboru produktów.
Wiedza na temat rynku żywności ekologicznej, a zwłaszcza zachowań konsumenckich, motywów decyzji oraz preferowanych form sprzedaży ma szczególnie
istotne znaczenie dla producentów, ponieważ pozwala w większym stopniu dostosować podaż do oczekiwań nabywców. Jest to o tyle ważne, że w poszczególnych krajach, mimo pewnych cech wspólnych, jakie łączą konsumentów żywności ekologicznej, można wskazać także na takie, które ich różnicują. Dotyczy to z jednej strony krajów o ukształtowanym i dojrzałym rynku żywności ekologicznej, a z drugiej - krajów, w których jest on w fazie stawania się. Rozpoznanie tego rynku w tej ostatniej grupie krajów, do których zalicza się większość nowych członków Unii Europejskiej, w tym także Polska, jest stosunkowo słabe. Cechuje je zarówno fragmentaryczna identyfikacja jego podstawowych wyznaczników, jak i wstępne określenie czynników popytowo-podażowych. Tymczasem istnieje pilna potrzeba rozwijania badań nad tym rynkiem ze względu na objęcie producentów żywności ekologicznej zwiększonym systemem wsparcia prowadzącego w długiej perspektywie do wzrostu jej podaży. Wykreowanie w tej sytuacji odpowiedniej wielkości popytu wymaga pogłębionej znajomości czynników warunkujących jego wzrost.
Praca nawiązuje do interdyscyplinarnego dorobku naukowego z zakresu ekonomii środowiska, ekonomiki gospodarki żywnościowej, marketingu i ekonomiki konsumpcji. Rozważania w warstwie teoretycznej przeprowadzono, opierając się na rozległej literaturze zagranicznej i dokumentach organizacji międzynarodowych.
Ponieważ dominującą płaszczyzną rozważań jest rolnictwo ekologiczne i rynek jego produktów w Unii Europejskiej oraz w Stanach Zjednoczonych, stąd w książce wykorzystano różne materiały źródłowe Komisji Europejskiej, m.in. raporty i ekspertyzy, dane międzynarodowych programów badawczych, ministerstwa rolnictwa Stanów Zjednoczonych dostępne na stronach internetowych oraz opracowania przeglądowe. Większość danych dotyczących rolnictwa ekologicznego i rynku jego produktów jest słabo porównywalna, ponieważ - poza Niemcami, Danią i Stanami Zjednoczonymi - brak jest systematycznej ewidencji statystycznej na ten temat. Dlatego niektóre zagadnienia są omawiane na tyle, na ile pozwalały na to dostępne dane źródłowe.
W pracy prezentowane są również wyniki prowadzonych lub kierowanych przeze mnie badań w 2004 i 2006 r. nad rynkiem żywności ekologicznej - cenami, systemem dystrybucji i konsumentami. Stanowią one istotne źródło informacji jakościowych pomocnych w identyfikacji zachowań , preferencji i oczekiwań konsumentów na rynku żywności ekologicznej.
W rozważaniach zamiennie posługuję się pojęciami "żywność ekologiczna" i "produkty rolnictwa ekologicznego", chociaż jestem świadoma tego, że nie są to pojęcia całkowicie tożsame. Również umownie używam pojęć "rolnictwo konwencjonalne" i "żywność konwencjonalna", określając nimi rolnictwo i produkty niebędące ekologicznymi (non-organic food). W pracy staram się także - w miarę możliwości - nie przeciwstawiać rolnictwa ekologicznego rolnictwu konwencjonalnemu, ale traktować je jako metody produkcji o charakterze komplementarnym, wychodząc z założenia, że każde z nich spełnia określone cele istotne z punktu widzenia różnych kryteriów, a także odbiorców, kierujących się w wyborach ekonomicznych innymi preferencjami. Jakkolwiek nie wykluczam powstania w przyszłości sprzyjających warunków do realizacji nowego modelu rolnictwa, to jednak obecnie, ze względu na brak ku temu dostatecznych podstaw, stoję na stanowisku sytuowania rolnictwa ekologicznego jako alternatywnej metody produkcji.
W pracy przyjęto jako główną cezurę czasową lata 1993/2003 ze względu na ich stosunkowo dość dobre udokumentowanie danymi, przede wszystkim z zakresu instrumentów i wielkości zróżnicowanego wsparcia oraz różnych charakterystyk ilościowych rynku, pozwalających na przedstawienie jego głównych kierunków przeobrażeń i tendencji. Natomiast w części poświęconej aktualnemu stanowi rolnictwa ekologicznego i rynku w Polsce analiza danych obejmuje lata do 2006 r. Wiele problemów metodologicznych, jakie napotkałam w czasie pisania pracy, wynikało ze specyfiki rolnictwa ekologicznego, jak również z tego, że problematyka ta jest stosunkowo nowa i słabo rozpoznana nie tylko w Polsce, ale również w wielu krajach europejskich. Dodatkowe utrudnienie stanowił brak wielu danych statystycznych, co z konieczności zmuszało do częściowego posiłkowania się w pracy wynikami analiz zagranicznych ośrodków badawczych.
Rozważania przedstawione w rozdziale pierwszym koncentrują się na zasadniczych kwestiach dotyczących rozwoju zrównoważonego i jego związków z rolnictwem ekologicznym. Omówiono w nim podstawowe pojęcia i zasady odnoszące się do rozwoju zrównoważonego, integrację polityki rolnej i środowiskowej, istotę rolnictwa ekologicznego, jego cele oraz wynikające z niego korzyści. Przyjęto punkt widzenia, że rolnictwo to, oparte na szczególnych metodach produkcji, preferuje ochronę rolniczych ekosystemów, w rezultacie czego przyczynia się do zachowania i przyrostu dóbr publicznych, jakimi są poszczególne komponenty środowiska przyrodniczego. W rozdziale tym wskazano na nowe możliwości rozwoju rolnictwa ekologicznego, jakie stwarza ewolucja polityki rolnej ukierunkowana na wspieranie celów środowiskowych.
Kluczowym problemem rozdziału drugiego jest polityka wsparcia rolnictwa ekologicznego, której omówienie jest poprzedzone analizą podstawowych charakterystyk ilościowych rolnictwa ekologicznego i ich wyznaczników na świecie ze szczególnym uwzględnieniem krajów Unii Europejskiej. Przedstawiono w nim grupy krajów różnicowane pod względem rozwoju tego rolnictwa, podejmując próbę określenia przyczyn tego stanu. Główna uwaga została zwrócona na ukazanie kwestii wsparcia rolnictwa ekologicznego w Unii Europejskiej, będącej przejawem przeorientowania dotychczasowej polityki rolnej oraz dokonujących się w niej zmian wynikających przede wszystkim z dwóch obowiązujących w tym zakresie regulacji. Rozdział trzeci przedstawia główne wyznaczniki rynku produktów rolnictwa ekologicznego. Porównanie jego różnych charakterystyk było niezwykle utrudnione ze względu na brak podstawowych danych statystycznych. Dlatego w rozdziale tym został ukazany bardziej stan niż zmiany na tym rynku. Ważną częścią tego rozdziału jest omówienie relacji (tzw. premii) cenowych żywności ekologicznej do konwencjonalnej na podstawie studiów literaturowych i wyników badań zarówno europejskich, jak i amerykańskich. W analizie przyczyn wysokiego poziomu tych premii podkreśla się znaczenie czynników kosztowych, jak i rynkowych. Rozdział ten zamykają rozważania dotyczące ewolucji różnych form sprzedaży żywności ekologicznej, wskazując na ich zmieniające się w czasie znaczenie wraz z rozwojem otoczenia rynkowego. Wyeksponowano te aspekty przeobrażeń , które są zapowiedzią nowych tendencji w dystrybucji wynikających z procesów adaptacyjnych zachodzących w handlu pod wpływem internacjonalizacji i rosnącej konkurencji.
W rozdziale czwartym omówiono cechy i determinanty zachowań konsumentów na rynku żywności ekologicznej. Na podstawie literatury i wielu badań prowadzonych w różnych krajach podjęto próbę kompleksowego określenia cech konsumpcji i popytu na żywność ekologiczną, a zwłaszcza typologii konsumentów w zależności od częstotliwości zakupu, kryteriów wyboru konsumenckiego, oceny i motywów nabywania oraz segmentacji konsumentów. Dowodząc w tym rozdziale tezy, że wybór żywności ekologicznej jest rezultatem ekonomicznych, zdrowotnych, ekologicznych i społecznych zmiennych o zróżnicowanym charakterze, nie uniknięto w wielu fragmentach rozważań o cechach normatywnych. W rozdziale tym wskazano na wiele ograniczeń występujących w sferze ekonomicznej oraz świadomościowej i edukacyjnej konsumentów, skutkujących błędnymi decyzjami zakupowymi, co jest jedną ze słabości hamujących dynamikę rozwoju tego rynku. Ostatni, piąty, rozdział jest poświęcony problematyce rolnictwa ekologicznego i rynkowi jego produktów w Polsce. Poza ogólnym omówieniem stanu tego rolnictwa, przedstawiono podstawowe ograniczenia rynku, kształtowanie się cen ekologicznych warzyw i owoców oraz ich relacje do cen konwencjonalnych, a także dokonano analizy porównawczej tych cen na rynkach polskim i niemieckim. W końcowej części rozdziału zamieszczona została charakterystyka podstawowych wyznaczników rynku żywności ekologicznej w świetle realizowanych przeze mnie badań empirycznych.
W zakończeniu zawarto najważniejsze wnioski wynikające z rozważań podjętych w pracy, odnoszące się przede wszystkim do polskiego kontekstu prezentowanej problematyki. Jestem świadoma tego, że praca nie wyczerpuje wielu problemów rolnictwa ekologicznego i rynku jego produktów, zwłaszcza dotyczących Polski, która znajduje się w okresie włączania się w główny nurt rozwoju tego rolnictwa. Niemniej jednak praca pozwala na wzbogacenie dotychczasowego piśmiennictwa w tym zakresie o nowe zagadnienia badawcze, szczególnie związane z funkcjonowaniem podstawowych czynników i współzależności rynku produktów ekologicznych. Stawiane są również pytania z myślą o potrzebie rozwijania dalszych badań i studiów nad tą problematyką.
