Spis treści
Rozdział 1. Statystyczne badanie zjawisk społecznych
1.1. Wprowadzenie
1.2. Statystyka społeczna w pracach instytucji ponadpaństwowych
1.2.1. Organizacje międzynarodowe
1.2.2. Ogólna koncepcja systemu statystyki społecznej Unii Europejskiej
1.2.3. Zalecenia Eurostatu w sprawie wskaźników społecznych
1.3. Podstawowe rodzaje informacji statystycznej występujące w Unii Europejskiej
1.4. Zapotrzebowanie na statystykę społeczną na poziomie europejskim
1.5. Źródła danych w statystyce społecznej
1.5.1. Źródła danych i metody ich zbierania
1.5.2. Warunki porównywalności danych między krajami
1.6. Statystyka regionalna
1.6.1. Uwagi wstępne
1.6.2. "Przewodnik statystyki regionalnej"
1.6.3. Klasyfikacja terytorialna regionów na różnych poziomach
1.6.4. Nomenklatura Statystycznych Jednostek Terytorialnych - klasyfikacja NUTS
1.6.5. Metody oceny parametrów dla małych obszarów
1.7. Ocena jakości wyników - prace Eurostatu
1.7.1. Definicja jakości danych Eurostatu
1.7.2. Rodzaje błędów w badaniach statystycznych
Rozdział 2. Podstawowe badania społeczne statystyki publicznej w Polsce
2.1. Statystyka społeczna w Polsce do 1989 r.
2.2. Podstawowe badania społeczne w Polsce w okresie transformacji oraz prace nad ich harmonizacją ze standardami UE
2.3. Spisy ludności i badania demograficzne
2.4. Rejestry administracyjne jako źródła danych statystycznych
2.5. Badania budżetów gospodarstw domowych
2.6. Badania aktywności ekonomicznej ludności (BAEL)
2.7. Badania warunków życia
2.7.1. Badania warunków życia w latach 1997-2003
2.7.2. Badanie dochodów i warunków życia (EU-SILC)
2.7.3. Badanie EU-SILC w Polsce
2.8. Badania zdrowia ludności
2.8.1. Pierwsze badania zdrowia ludności w Polsce
2.8.2. Badanie stanu zdrowia ludności Polski w 2004 r.
2.9. Badanie wykorzystania czasu
2.9.1. Dotychczasowe badania wykorzystania czasu w Polsce
2.9.2. Badanie wykorzystania czasu w latach 2003-2004
2.10. Inne badania społeczne
Rozdział 3. Zmiany demograficzne - pomiar procesów i ocena skutków społeczno-ekonomicznych
3.1. Podstawowe procesy demograficzne - definicje, źródła danych, pomiar
3.2. Struktury demograficzne ludności
3.2.1. Struktura ludności według płci i wieku
3.2.2. Struktura według stanu cywilnego
3.2.3. Struktury ludności według miejsca zamieszkania
3.3. Zmiany procesu reprodukcji ludności - wybrane syntetyczne mierniki natężenia procesu
3.4. Rodność i płodność populacji
3.5. Umieralność i trwanie życia
3.6. Analiza rodzin i gospodarstw domowych
3.7. Przemiany demograficzne w Polsce w latach 1989-2005 i ich konsekwencje demograficzne, ekonomiczne i społeczne
3.7.1. Płodność i zawieranie małżeństw
3.7.2. Trwanie życia i umieralność
3.7.3. Starzenie się ludności i zasobów pracy
Rozdział 4. Poziom i jakość życia
4.1. Badanie społecznych efektów zmian gospodarczych
4.2. Podstawowe kategorie badawcze
4.2.1. Diagnozowanie potrzeb jednostkowych i społecznych
4.2.2. Przedmiot badań
4.2.3. Jednostki obserwacji statystycznej
4.2.4. Wskaźniki i mierniki społeczne
4.2.5. Pomiar stopnia zaspokojenia potrzeb
4.3. Wybrane wyniki ogólnopolskich badań empirycznych poziomu i jakości życia gospodarstw domowych w Polsce w latach 1994-2005
Rozdział 5. Dochód i konsumpcja
5.1. Mierniki zamożności gospodarstw domowych
5.1.1. Dochód bieżący i wydatki konsumpcyjne
5.1.2. Porównywalność dochodów i konsumpcji między gospodarstwami domowymi: skale ekwiwalentności
5.2. Metody analizy rozkładu dochodów i wydatków
5.2.1. Wprowadzenie
5.2.2. Rozkłady kwantylowe
5.2.3. Krzywa Lorenza i indeks Giniego
5.2.4. Ekstymacja funkcji gęstości i dystrybuanty dochodów
5.3. Zachowanie konsumenta i pomiar zamożności
5.3.1. Wpływ struktury wydatków na zmiany kosztów utrzymania
5.3.2. Krzywe Engla jako narzędzie analizy postępowania konsumenta
5.3.3. Obliczanie skal ekwiwalentności za pomocą oszacowań kompletnego modelu popytu
5.4. Wybrane analizy dochodów i konsumpcji w latach 1990-2006 w Polsce
Rozdział 6. Rynek pracy
6.1. Aktywność zawodowa - podstawowe definicje i źródła informacji
6.2. Metody analizy aktywności zawodowej ludności
6.3. Analiza aktywności zawodowej ludności
6.4. Metody analizy zmiany zatrudnienia i struktur zatrudnienia ludności
6.5. Bezrobocie - pomiar, analizy nierówności wobec bezrobocia
6.6. Migracje zarobkowe i ich skutki dla rynków pracy
6.7. Rynek pracy w Polsce w latach 2000-2005 a Europejska Strategia Zatrudnienia
Rozdział 7. Zdrowie i jego ochrona
7.1. Przemiany w sferze zdrowotności i długości trwania życia
7.2. Determinanty stanu zdrowia
7.3. Pomiar i ocena stanu zdrowia populacji
7.3.1. Pomiar zachorowalności i chorobowości
7.3.2. Pomiar funkcjonalnej sprawności
7.3.3. Pomiar długości i jakości życia w zdrowiu
7.3.4. Pomiar jakości życia uwarunkowanej stanem zdrowia
7.3.5. Pomiar i ocena zdrowia - propozycje na przyszłość
7.4. Wybrane aspekty oceny sytuacji zdrowotnej ludności w Polsce w latach 1996-2004 na podstawie ankietowych badań stanu zdrowia
7.4.1. Samoocena stanu zdrowia populacji
7.4.2. Występowanie długotrawałych problemów zdrowotnych
7.4.3. Występowanie chorób przewlekłych
7.4.4. Sprawność niektórych narządów oraz poziom samoobsługi u osób dorosłych
7.4.5. Samopoczucie psychofizyczne i ocena jakości życia
Rozdział 8. Gospodarowanie czasem
8.1. Cel i istota badań gospodarowania czasem
8.1.1. Cele badań budżetów czasu
8.1.2. Czas jako czynnik gospodarowania
8.2. Badanie budżetów czasu w Polsce w świetle badań europejskich
8.2.1. Organizacja badania
8.2.2. Kategorie grupowania czynności w badaniu budżetu czasu
8.2.3. Sposób analizy budżetów czasu
8.3. Wycena wybranych elementów gospodarowania czasem
8.3.1. Wycena wartości prac wykonywanych w gospodarstwie domowym
8.3.2. Wycena czasu wolnego
8.4. Gospodarowanie czasem w Polsce w latach 2003-2004
Rozdział 9. Ubóstwo i nierówności
9.1. Ubóstwo - problemy, definicje
9.1.1. Istota ubóstwa
9.1.2. Sposób pojmowania ubóstwa
9.1.3. Sposób pomiaru ubóstwa
9.1.4. Kryteria ubóstwa
9.1.5. Wymiar czasowy ubóstwa
9.2. Metody identyfikacji ubogich
9.2.1. Metody wyznaczania granicy ubóstwa
9.2.1.1. Metoda potrzeb podstawowych
9.2.1.2. Metoda wskaźnika wydatków żywnościowych
9.2.1.3. Metoda stałej części mediany lub średniej arytmetycznej dochodów
9.2.1.4. Metoda kwantyla rozkładu dochodów
9.2.1.5. Podejście subiektywne
9.2.1.6. Oficjalne linie (granice) ubóstwa
9.2.2. Metody identyfikacji ubogich w ujęciu wielowymiarowym
9.3. Metody analizy ubóstwa i nierówności
9.3.1. Pomiar zasięgu, głębokości, dotkliwości i intensywności ubóstwa
9.3.2. Dekompozycja zmian odsetka gospodarstw domowych ubogich
9.3.3. Pomiar stopnia zagrożenia ubóstwem
9.3.4. Współwystępowanie różnych wymiarów ubóstwa
9.3.5. Pomiar nierówności
9.3.6. Ocena trwałości ubóstwa
9.3.7. Analiza determinant ubóstwa
9.4. Praktyka pomiaru ubóśtwa
9.4.1. Badania ubóstwa w Polsce
9.4.2. Ubóstwo i nierówności w Polsce w latach 2000-2005
9.4.2.1. Charakterystyka danych
9.4.2.2. Założenia analizy
9.4.2.3. Zasięg, natężenie i intensywność ubóstwa oraz niedostatku
9.4.2.4. Nierówności rozkładu dochodów
9.4.2.5. Trwałość ubóstwa i niedostatku
Rozdział 10. Koszty utrzymania
10.1. Założenia wykorzystania indeksów w analizie dynamiki procesów i zjawisk społecznych
10.2. Inflacja a koszty utrzymania
10.2.1. Podstawowe definicje i pojęcia
10.2.2. Ogólne zasady konstrukcji indeksu cen towarów i usług oraz indeksu cen towarów i usług konsumpcyjnych
10.3. Praktyka szacunku wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych (kosztów utrzymania)
10.3.1. Rys historyczny
10.3.2. Aktualne rozwiązania praktyczne Głównego Urzędu Statystycznego
10.3.3. Zastosowania wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych
10.4. Zmiany cen towarów i usług konsumpcyjnych w Polsce w ostatnim dziesięcioleciu
10.5. Uwagi końcowe
Fragment
Przedmowa Podręcznik Statystyka społeczna jest poświęcony metodom analizy ilościowej społecznych skutków procesów ekonomicznych i demograficznych oraz polityki państwowej. Badania zjawisk społecznych zajmują poczesne miejsce we współczesnej ekonomii, a ich wyniki stanowią cenne źródło informacji dla instytucji publicznych. Na społeczne konsekwencje procesów ekonomicznych zwracali uwagę niektórzy ekonomiści już na przełomie XVIII i XIX wieku (D. Ricardo, T. Malthus), jednakże o powszechnym zainteresowaniu tymi zjawiskami można mówić dopiero od drugiej połowy ubiegłego wieku. Znaczenie analiz zjawisk i procesów społecznych wzrosło zwłaszcza w ostatnich kilkunastu latach, czego wyrazem są z jednej strony priorytety badawcze instytucji Unii Europejskiej (zwłaszcza Biura Statystycznego UE - Eurostatu) i organizacji międzynarodowych (przede wszystkim Organizacji Narodów Zjednoczonych i Banku Światowego), z drugiej zaś - nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii przyznane A. Senowi i J. Stiglitzowi. W Polsce znaczący rozwój badań poświęconych zjawiskom i procesom społecznym nastąpił wraz z odchodzeniem od gospodarki centralnie planowanej. Członkostwo Polski w Unii Europejskiej narzuca nowe wymagania w zakresie zarówno organizacji badań , jak i wszechstronności prowadzonych na ich podstawie analiz. Informacje z tych badań mają służyć nie tylko ocenom warunków życia ludności, ale także monitorowaniu wdrażania Strategii Integracji Społecznej czy też Europejskiej Strategii Zatrudnienia.
Autorzy podręcznika wychodzą z założenia, iż informacje na temat zjawisk i procesów społecznych powinny być przedstawiane odbiorcom w formie możliwie precyzyjnej, co nie tylko zachęca, ale wręcz zmusza do sięgnięcia po metody analizy ilościowej. Jednocześnie ich intencją było ukazanie statystyki społecznej jako elementu systemu instytucji publicznych, ze szczególnym uwzględnieniem Polski i Unii Europejskiej. Omawiane zagadnienia są ilustrowane przykładami empirycznymi zaczerpniętymi głównie z polskiej praktyki, ale z odniesieniami do danych Eurostatu dla innych krajów Unii Europejskiej, a także najnowszą krajową i zagraniczną literaturą przedmiotu. Możemy zatem powiedzieć, że celem podręcznika jest dostarczenie informacji o określonych aspektach zmian społecznych dokonujących się w Polsce i Europie. Autorom zależy jednocześnie, aby przy przedstawianiu określonych miar i sposobów ich wykorzystania w analizie poszczególnych obszarów warunków życia, pokazać także, jak dochodzi się do określonych miar, czyli zapoznać czytelnika z metodami ich wyznaczania. Konieczne jest także podkreślenie, że analizy różnych aspektów warunków życia są dokonywane przede wszystkim z punktu widzenia poziomu zaspokojenia potrzeb ludności.
Podręcznik został przygotowany z myślą o studentach ekonomicznych kierunków studiów, tak dziennych, jak i zaocznych. Mogą jednak, a nawet powinni, korzystać z niego studenci innych kierunków. Książka jest przeznaczona także dla pracowników instytucji zajmujących się polityką społeczną oraz osób zatrudnionych w urzędach statystycznych. Ułatwi ona czytelnikowi nie tylko ocenę efektywności prowadzonej polityki społecznej, która wymaga umiejętności stosowania odpowiednich metod ilościowych, lecz również orientację w zagadnieniach związanych z koniecznymi reformami modelu polityki społecznej w Polsce i Europie oraz zrozumienie przesłanek ich wprowadzania.
Podręcznik składa się z dziesięciu rozdziałów obejmujących podstawowe obszary będące przedmiotem analiz statystyki społecznej. W pierwszym ukazujemy miejsce statystyki społecznej we współczesnym państwie, przedstawiamy także podstawowe zasady prowadzenia badań statystycznych, ze szczególnym uwzględnieniem prac realizowanych przez organizacje międzynarodowe i Eurostat. W kolejnym rozdziale, mającym częściowo charakter historyczny, prezentujemy wybrane badania zjawisk i procesów społecznych przeprowadzone w Polsce. Szczególną uwagę zwracamy przy tym na próby stworzenia integrowanego systemu statystyki społecznej oraz dostosowywanie polskiej statystyki do standardów obowiązujących w Unii Europejskiej. W trzecim rozdziale omawiamy metody analizy zmian ludnościowych wynikłych z przeobrażeń procesu reprodukcji ludności, czyli spadku umieralności i płodności, oraz zmian ruchów migracyjnych. Kształtują one liczbę ludności i struktury demograficzne mające decydujące znaczenie zarówno dla gospodarki, jak i poziomu i jakości życia społeczeństw. W rozdziale czwartym przedstawiamy jedne z najważniejszych obszarów zainteresowania statystyki społecznej, jakimi są poziom i jakość życia. Szczególną uwagę zwracamy na wieloaspektowość tych kategorii.
Kolejny rozdział poświęcamy metodom analizy dochodów i wydatków konsumpcyjnych nadającym finansowy wymiar omawianym wcześniej pojęciom. Prezentujemy w nim różne techniki analizy ilościowej wykorzystujące metody z zakresu statystyki matematycznej, ekonometrii oraz mikro- i makroekonomii. W rozdziale szóstym zajmujemy się podstawowymi metodami analizy rynku pracy od strony podażowej (potencjalnych zasobów pracy i aktywności zawodowej ludności) i popytowej (poziomu i struktur zatrudnienia). Zwracamy także uwagę na zmiany klasyfikacji różnych kategorii związanych z rynkiem pracy, które wynikają z ciągłego dostosowywania statystyki rynku pracy do wymagań Eurostatu. W następnym rozdziale prezentujemy metody pomiaru i oceny stanu zdrowia ludności. Omawiamy także przemiany zachodzące w sferze zdrowotności i długości trwania życia oraz identyfikujemy podstawowe determinanty stanu zdrowia. W rozdziale ósmym przedstawiamy kolejny z istotnych aspektów poziomu i jakości życia - czas wolny. W szczególności poruszamy w nim problemy związane z wyceną czasu wolnego oraz wyceną pracy na użytek własnego gospodarstwa domowego. Tematem rozdziału dziewiątego jest pomiar ubóstwa i nierówności. Przedstawiamy W nim zarówno techniki analizy tych zjawisk w ujęciu finansowym, sprowadzającym je do niskich dochodów i konsumpcji, jak i metody pozwalające uwzględnić pozadochodowe wymiary ubóstwa gospodarstw domowych. W ostatnim rozdziale prezentujemy metody oceny wpływu zmian cen na koszty utrzymania gospodarstw domowych. Omawiamy w nim także podstawowe zastosowania rachunku indeksów cen towarów i usług konsumpcyjnych.
Metody analizy zjawisk i procesów społecznych przedstawione w podręczniku zostały zilustrowane licznymi tablicami i wykresami. Do ich budowy wykorzystano przede wszystkim dane liczbowe zamieszczone w różnych rocznikach i publikacjach GUS.
Autorzy pragną wyrazić podziękowanie recenzentom, prof. dr. hab. Stanisławowi M. Kotowi, prof. dr. hab. Andrzejowi Balickiemu oraz prof. dr. hab. Janowi Paradyszowi, za cenne uwagi i wskazówki. Pozwoliły one nadać książce ostateczny kształt.
