Artykuł dotyczy kwestii nadużywania świadczenia pracy zarobkowej w formach niepracowniczych (cywilno- i go­spodarczoprawnych) w celu nieprzestrzegania przepisów z zakresu prawa pracy i zabezpieczenia społecznego (ubez­pieczeń społecznych i zdrowotnego) ze względu na osią­ganie korzyści finansowych (płacowo-składkowych), co stanowi wypaczenie społecznej i ekonomicznej funkcji zatrudnienia oraz prowadzi do niewydolności ochrony so­cjalnej zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbioro­wym (wspólnotowym). Zjawisko to zostało określone jako stan niepraworządności w stosunkach zatrudnienia, z wy­jaśnieniem jego istoty i skutków. Następnie prowadzone są rozważania o swobodzie wyboru podstawy zatrudnienia, co ściśle wiąże się z końcowymi uwagami o utrzymaniu, w szczególności z uwagi na uniwersalność konstytucyjnego ujęcia zasady wolności pracy, dotychczasowych (zróżnico­wanych i równorzędnych) form świadczenia pracy zarob­kowej (wolnościowy charakter zatrudnienia). Zastrzeżono jednak, że powinno temu towarzyszyć objęcie umów cy­wilnoprawnych i pozarolniczej działalności gospodarczej rozwiązaniami prawnymi idącymi w kierunku zbliżenia warunków zatrudnienia (tj. ochrony pracy w myśl art. 24 Konstytucji RP) i ochrony socjalnego ryzyka do standar­du praw i obowiązków istniejących w sferze zatrudnienia pracowniczego.

Na wstępie artykułu przedstawiono uwagi na temat pojęcia, przejawów i podstawowego atrybutu rodzicielstwa. W tym zakresie stwierdzono, że: 1) więzi rodzicielskie to relacje pionowe zachodzące miedzy rodzicami (biologicznymi, zastępczymi, adopcyjnymi) al bo opiekunami (prawnymi lub faktycznymi) a dziećmi (własnymi, drugiego małżonka lub przysposobionymi), 2) postaciami rodzicielstwa jest macierzyństwo, ojcostwo, przysposobienie i opieka i 3) atrybutem rodzicielstwa jest wykonywanie ról rodzicielskich polegających na sprawowaniu władzy rodzicielskiej. Następnie dokonano analizy rodzicielstwa z punktu widzenia ryzyka socjalnego przyjmując założenie, że jest to pojęcie niejednolite w znaczeniu wielości i różnorodności zdarzeń faktycznych, z wystąpieniem których ustawo dawstwo zabezpieczenia społecznego wiąże nabycie uprawnień rodzicielskich. Szczególnej analizie poddano zdarzenia (zwłaszcza urodzenie dziecka) rodzące prawo do zasiłku macierzyńskiego ze społecznego ubezpieczenia chorobowego. Ostatecznie sformułowano wniosek, iż automatyczne obejmowanie ubezpieczeniową ochroną socjalną wszystkich, stale poszerzanych, uprawnień rodzicielskich ze sfery prawa pracy i z tytułów niepracowniczych sprawia, że w obecnym kształcie zasiłek macierzyński odrywa się od społeczno-gospodarczego przeznaczenia ubezpieczeń społecznych, a rosnące wydatki na jego sfinansowanie pogłębiają deficyt funduszu chorobowego w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W konsekwencji, co uznano za niewłaściwe, zasiłek macierzyński w coraz większym stopniu upodabnia się do świadczeń z poza kresu pomocniczej części zabezpieczenia społecznego służąc – podobnie jak inne świadczenia z tego obszaru (np. świadczenie wychowawcze) — realizacji polityki społecznej (prorodzinnej) państwa w zakresie wspierania rodzin z dziećmi.

Przedmiotem artykułu jest zagadnienie weryfikacji przez ZUS prowadzenia działalności gospodarczej jako tytułu ubezpieczeń społecznych oraz zadeklarowanej przez ubezpieczonego (przedsiębiorcę) podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia społeczne. W tym obszarze nie występują kontrowersje co do zasadności kwestionowania przez organy rentowe działalności gospodarczej jako tytułu ubezpieczeń społecznych. Autor wyraża jednak dalej idący pogląd i, aprobując stanowisko Sądu Najwyższego zaprezentowane w wyrokach w sprawach I UK 208/17, II UK 301/17 i II UK 302/17, uważa, że ZUS posiada również kompetencje do weryfikowania zadeklarowanej podstawy wymiaru składki z tego tytułu. Głównym celem artykułu jest zatem przedstawienie szerokiej argumentacji na rzecz obrony powyżej sformułowanej tezy w konfrontacji ze starszym orzecznictwem SN i najnowszym piśmiennictwem w tej dziedzinie, w których uznaje się takie działania ZUS za niedopuszczalne.