Zatrudnienie niepracownicze i zabezpieczenie społeczne niepraworządne

Artykuł dotyczy kwestii nadużywania świadczenia pracy zarobkowej w formach niepracowniczych (cywilno- i go­spodarczoprawnych) w celu nieprzestrzegania przepisów z zakresu prawa pracy i zabezpieczenia społecznego (ubez­pieczeń społecznych i zdrowotnego) ze względu na osią­ganie korzyści finansowych (płacowo-składkowych), co stanowi wypaczenie społecznej i ekonomicznej funkcji zatrudnienia oraz prowadzi do niewydolności ochrony so­cjalnej zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbioro­wym (wspólnotowym). Zjawisko to zostało określone jako stan niepraworządności w stosunkach zatrudnienia, z wy­jaśnieniem jego istoty i skutków. Następnie prowadzone są rozważania o swobodzie wyboru podstawy zatrudnienia, co ściśle wiąże się z końcowymi uwagami o utrzymaniu, w szczególności z uwagi na uniwersalność konstytucyjnego ujęcia zasady wolności pracy, dotychczasowych (zróżnico­wanych i równorzędnych) form świadczenia pracy zarob­kowej (wolnościowy charakter zatrudnienia). Zastrzeżono jednak, że powinno temu towarzyszyć objęcie umów cy­wilnoprawnych i pozarolniczej działalności gospodarczej rozwiązaniami prawnymi idącymi w kierunku zbliżenia warunków zatrudnienia (tj. ochrony pracy w myśl art. 24 Konstytucji RP) i ochrony socjalnego ryzyka do standar­du praw i obowiązków istniejących w sferze zatrudnienia pracowniczego.

Bibliografia/References

Baran, K. W. (2015). Pojęcie i systematyka zatrudnienia niepracowniczego. W: K. W. Baran (red.), System prawa pracy. T. VII. Zatrudnienie niepracownicze. Wolters Kluwer.

Baran, K. W. (red.). (2024). Prawo pracy. Wolters Kluwer.

Ćwiertniak, B. M. (2017). W: K. W. Baran (red.), System prawa pracy. T. I. Część ogólna. Wolters Kluwer.

Florczak-Wątor, M. (2023). W: P. Tuleja (red.), Konstytucja RP. Komentarz. Wolters Kluwer.

Florek, L. (2012). Swoboda umów w prawie pracy. W M. Seweryński & J. Stelina (red.), Wolność i sprawiedliwość w zatrudnieniu. Księga pa­miątkowa poświęcona Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej Profesorowi Lechowi Kaczyńskiemu. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Florek, L. (2017a). Umowy cywilnoprawne a umowa o pracę. W: M. Szabłowska-Juckiewicz, B. Rutkowska & A. Napiórkowska (red.), Ten­dencje rozwojowe indywidualnego i zbiorowego prawa pracy. Księga Jubileuszowa Profesora Grzegorza Goździewicza. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Florek, L. (2017b). Zatrudnienie niepracownicze. Rynek Pracy, 3.

Florek, L., & Pisarczyk, Ł. (2025). Prawo pracy. Wolters Kluwer.

Garlicki, L., & Jarosz-Żukowska, S. (2016). W: L. Garlicki & M. Zubik (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz (t. II). Wydawnictwo Sejmowe.

Gersdorf, M. (2013). Prawo zatrudnienia. LexisNexis.

Gładoch, M. (2018). Prawo wyboru podstawy zatrudnienia w kontekście zasady swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Praca i Zabezpieczenie Społeczne, 5.

Jończyk, J. (2012). Umowa o zatrudnienie. Praca i Zabezpieczenie Społeczne, 2.

Jończyk, J. (2013). Ochrona pracy. Praca i Zabezpieczenie Społeczne, 3.

Jończyk, J. (2014). Rekonstrukcja zatrudnienia i zabezpieczenia społecznego. Podstawowe pojęcia prawne. Praca i Zabezpieczenie Społeczne, 1.

Krzywoń, A. (2017). Konstytucyjna ochrona pracy i praw pracowniczych. Wolters Kluwer.

Lasocki, T. (2021). Pozorne samozatrudnienie – przyczyny fiskalne, skutki, środki zaradcze. Ubezpieczenia Społeczne. Teoria i Praktyka, 3.

Lasocki, T., & Petelczyc, J. (2024). Dobrowolne ubóstwo. O konsekwencjach dobrowolnego ZUS dla samozatrudnionych. Polska Sieć Ekonomii.

Lewandowicz-Machnikowska, M. (2024). W: K. W. Baran (red.), Prawo pracy. Wolters Kluwer.

Liszcz, T. (2012). Swoboda umów w prawie pracy. W: M. Seweryński & J. Stelina (red.), Wolność i sprawiedliwość w zatrudnieniu. Księga pa­miątkowa poświęcona Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej Profesorowi Lechowi Kaczyńskiemu. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.

Liszcz, T. (2013). Konstytucyjna zasada ochrony pracy. W: G. Uścińska (red.), Prawo pracy. Refleksje i poszukiwania. Księga Jubileuszowa Profesora Jerzego Wratnego. Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.

Maniewska, E. (2022). Konstytucyjna zasada pomocniczości a wolność wyboru przez wykonawcę pracy rodzaju umownej podstawy zatrud­nienia. W: K. Rączka, B. Godlewska-Bujok, E. Maniewska, W. Ostaszewski, M. Raczkowski & A. Ziętek-Capiga (red.), Między ideowością a pragmatyzmem – tworzenie, wykładnia i stosowanie prawa. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Małgorzacie Gersdorf. Wolters Kluwer.

Masternak-Kubiak, M. (2022). Zakres treściowy konstytucyjnej zasady ochrony pracy. W: A. Górnicz-Mulcahy, M. Lewandowicz-Machni­kowska & A. Tomanek (red.), Pro opere perfecto gratias agimus. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Tadeuszowi Kuczyńskiemu. E-Wydawnictwo. Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa.

Męcina, J. (2015). Zatrudnienie niepracownicze z perspektywy polityki społecznej i rynku pracy. W: K. W. Baran (red.), System prawa pracy. T. VII. Zatrudnienie niepracownicze. Wolters Kluwer.

Miętek, A. (2019). Swoboda umów i jej ograniczenia przy kształtowaniu treści stosunku pracy. Wolters Kluwer.

Pochopień-Belka, S. (2024). Rola Państwowej Inspekcji Pracy w urzeczywistnianiu zasady wolności pracy. W: A. Tomanek (red.), Państwowa Inspekcja Pracy jako gwarant ładu społecznego. Przegląd Prawa i Administracji, t. CXXXVII. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Przybyłowicz, A. (2023). Umowy cywilnoprawne jako tytuł ubezpieczenia społecznego – potencjalne kierunki rozszerzenia obowiązku ubez­pieczenia. Praca i Zabezpieczenie Społeczne, 7.

Sobczyk, A. (2015). Wolność pracy i władza. Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.

Sobczyk, A., & Buch, D. (2016). W: M. Safjan & L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Komentarz. Art. 1–86 (t. I). C.H. Beck.

Sobczyk, A., & Kulig, K. (2016). W: M. Safjan & L. Bosek (red.), Konstytucja RP. Komentarz. Art. 1–86 (t. I). C.H. Beck.

Ślebzak, K. (2022). Prawne uwarunkowania wykonywania zawodów prawniczych wynikające z Konstytucji RP. W: K. W. Baran & K. Ślebzak (red.), System prawa pracy. T. XIII. Zawody prawnicze. Wolters Kluwer.

Świątkowski, A. M. (2015a). Cywilnoprawne zatrudnienie niepracownicze. W: K. W. Baran (red.), System prawa pracy. T. VII. Zatrudnienie niepracownicze. Wolters Kluwer.

Świątkowski, A. M. (2015b). Prawo wyboru podstawy zatrudnienia. Studia Iuridica Lublinensia, 24(3), 237–246. https://doi.org/10.17951/ sil.2015.24.3.237

Włodarczyk, M. (2025). Prawo pracy czy prawo zatrudnienia – głos w dyskusji. W: D. Makowski & M. Kuba (red.), Z aktualnych problemów prawa pracy. Jubileusz 50-lecia Pracy Naukowej Profesor Teresy Wyki. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica, 111.

Zieleniecki, M. A. (2025). Dostęp osób samozatrudnionych do ochrony socjalnej. Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego SOC/815. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny.