Zabezpieczenie społeczne w starzejącym się społeczeństwie – rola i potrzeby nieformalnych opiekunów osób starszych

W obliczu dynamicznego procesu starzenia się społeczeń­stwa rośnie znaczenie opieki nad osobami starszymi niesa­modzielnymi. W Polsce główny ciężar tej opieki spoczywa na opiekunach nieformalnych – najczęściej członkach ro­dziny – których rola, mimo fundamentalnego znaczenia, pozostaje niedostatecznie zauważona w ramach systemu zabezpieczenia społecznego. Artykuł podejmuje próbę analizy wyzwań i luk w zakresie wsparcia tej grupy, wskazu­jąc na potrzebę budowy zintegrowanego systemu wsparcia. W szczególności omówiono instrumenty takie jak Dyrekty­wa UE w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym (work-life balance) oraz lokalne rozwiązania, w tym bon opiekuńczy. Polityka senioralna stanowi w tym kontekście ważny obszar interwencji publicznej, który po­winien uwzględniać potrzeby opiekunów nieformalnych jako integralnej części systemu opieki długoterminowej. Zabezpieczenie społeczne rozumiane jest tu szeroko – jako system obejmujący nie tylko transfery finansowe, lecz także dostęp do usług, regulacji prawnych i mechanizmów umożliwiających łączenie ról opiekuńczych z innymi obo­wiązkami życiowymi. Artykuł ma charakter przeglądowy i oparty jest na analizie dokumentów oraz literatury przed­miotu, z uwzględnieniem aspektów społecznych, ekono­micznych i kulturowych.

Bibliografia/References

Abramowska-Kmon, A., Bakalarczyk, R., Kotowska, I. E., Łątkowski, W., Łuczak, P., Szweda-Lewandowska, Z., & Wóycicka, I. (2022). W stronę sprawiedliwej troski. Opieka nad osobami starszymi w Polsce. Fundacja Batorego.

Bakalarczyk, R. (2020). Godzenie pracy zawodowej z opieką nad osobami zależnymi wyzwaniem dla dialogu społecznego i polityki publicznej różnych szczebli. Komitet Dialogu Społecznego Krajowej Izby Gospodarczej we współpracy z Instytutem Polityki Senioralnej Senior Hub.

Błędowski, P., & Maciejasz, M. (2013). Rozwój opieki długoterminowej w Polsce – stan i rekomendacje. Nowiny Lekarskie, 82(1), 61–69.

Chotkowska, K. (2023). Sprawowanie opieki nad seniorami a obciążenie psychiczne opiekunów – przegląd badań i studium przypadku. Nie­pełnosprawność i Rehabilitacja, 91(3), 94–104.

Czepulis-Rutkowska, Z. (2013). Opieka długoterminowa. Wymiar europejski. Zabezpieczenie Społeczne. Teoria, Prawo, Praktyka, 2(2), 14–22.

Giddens, A. (2009). Europa w epoce globalnej. Wydawnictwo Naukowe PWN.

Giza-Poleszczuk, A. (2009). Rodzina a system społeczny. Reprodukcja i kooperacja w perspektywie interdyscyplinarnej. Wydawnictwo Uniwer­sytetu Warszawskiego.

GUS. (2019). Praca a obowiązki rodzinne w 2018 r. On-line: ov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/pracujacy-bezrobotni-bierni-zawodowo­-wg-bael/praca-a-obowiazki-rodzinne-w-2018-roku,25,3.html (pobrano: 20.05.2025).

GUS. (2022). Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021 r. On-line: https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/6002/ 2/4/1/sytuacja_osob_starszych_w_polsce_w_2021_r.pdf (pobrano: 20.05.2025).

Herudzińska, M. (2020). Nieformalni opiekunowie osób starszych–doświadczenia i uczucia oraz ich potrzeby związane z pełnioną rolą. Rocznik Lubuski, 46(2), 281–293.

Kancelaria Prezesa Rady Ministrów. (2025, October 28). Projekt ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. https://www.gov. pl/web/premier/projekt-ustawy-o-asystencji-osobistej-osob-z-niepelnosprawnosciami3

Klimczuk, A., Szatur-Jaworska, B., Kubicki, P., Niezabitowski, M., Majer, R., Cieśla, A., & Rudnicka, M. (2018). Dyskusja redakcyjna. Po­lityka senioralna w Polsce. Studia Z Polityki Publicznej, 4(20), 97–143. On-line: https://econjournals.sgh.waw.pl/KSzPP/article/view/2677 (pobrano: 20.05.2025).

Krzyżowski, Ł., & Mucha, J. (2012). Opieka społeczna w migranckich sieciach rodzinnych. Polscy migranci w Islandii i ich starzy rodzice w Polsce. Kultura i Społeczeństwo, 1, 191–217.

Lenart, J. (2024). Doświadczenia nieformalnych opiekunów osób starszych–sprawozdanie z badań. Edukacja Dorosłych, 90(1), 99-119.

MRiPS. (2022). Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2021 r. On-line: https:// Informacja_o_sytuacji_osób_starszych_w_Polsce_ za_2021_r%20(2).pdf (pobrano: 20.05.2025).

NIK. (2022). Program „Senior+” – dobry pomysł, zasady finansowania do poprawki. O-line: https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/sprawy-spo­leczne/program-senior-plus.html (pobrano: 20.05.2025).

Peyrache, M., & Ogg, J. (2017). Concilier vie professionnelle et aide informelle à un parent âgé. Revue Européenne des Sciences Sociales, 55(1), 97-125. On-line: https://doi.org/10.4000/ress.3841 (pobrano: 20.05.2025).

Strzelecka, E. (2018). Szkolenie opiekunów osób starszych wobec nowych wyzwań na rynku pracy. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeco­nomica, 2(312), 127–150.

Szukalski, P. (2008). Rodzinne sieci wsparcia seniorów w starzejących się społeczeństwach – kilka refleksji. On-line: http://hdl.handle. net/11089/5331 (pobrano: 20.05.2025).

Szweda-Lewandowska, Z. (2014). Modele opieki nad osobami niesamodzielnymi. W: W. Koczur, A. Rączaszek (red.), Polityka społeczna wobec problemu bezpieczeństwa socjalnego w dobie przeobrażeń społeczno-gospodarczych. Zeszyty Naukowe Wydziałowe, 179, 215–224.

World Health Organization. (2002). Active ageing: A policy framework. World Health Organization. On-line: https://iris.who.int/han­dle/10665/67215 (pobrano: 20.05.2025).

Wiśniewski, P. (2015). Decydenci nie myślą strategicznie. Rozmowa z prof. Barbarą Szatur-Jaworską z Instytutu Polityki Społecznej Uniwer­sytetu Warszawskiego. Polityka Senioralna, 1.

Akty prawne/Legal acts

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z 20 czerwca 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a pry­watnym rodziców i opiekunów oraz uchylająca dyrektywę Rady 2010/18/UE, Dz.U.UE.L.2019.188.79.

Ustawa z 11 września 2015 r. o osobach starszych, Dz.U. poz. 1705 ze zm.

Uchwała nr 27 z 16 lutego 2021 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Strategia na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030, M.P. poz. 218.

Uchwała nr 238 z 24 grudnia 2013 r. w sprawie przyjęcia dokumentu Założenia Długofalowej Polityki Senioralnej w Polsce na lata 2014–2020, M.P. poz. 118.