Niebezpieczne bezpieczeństwo

János Kornai — wybitny węgierski ekonomista, profesor Uniwersytetu Corvinusa w Budapeszcie i Uniwersytetu Harvarda — nazwał swoją autobiograficzną książkę irregular memoirs, czyli „nietypowymi pamiętnikami”. Nie interesowała go zwyczajna opowieść o życiu. Nie chciał rekonstruować kolejnych zdarzeń, jakby sens egzystencji dawał się zamknąć w chronologii kalendarza. Pociągało go coś innego: głębia i dyscyplina myśli, jej dojrzewanie, jej odporność na zderzenie z rzeczywistością. Dlatego Kornai swej książce nadał tytuł By Force of Thought. Bo głęboko wierzył, że w sprawach ważkich ma znaczenie jeszcze jedna siła: siła argumentu, analizy i intelektualnej odwagi.

W tym właśnie duchu warto czytać nową książkę Grzegorza W. Kołodko. Tym bardziej, że nie jest to zestawienie sztuczne czy też jedynie analogiczne. Kołodko i Kornaia łączyły nie tylko bliskość intelektualna, lecz także osobista przyjaźń. 

Książka, którą Czytelnik trzyma w dłoni, ma formę świadomie niejednorodną — i właśnie to nadaje jej wewnętrzną prawdziwość. Są tu artykuły pisane pod naporem chwili; są rozmowy, w których cudze pytanie wymusza precyzję; jest dokument urzędowy, w którym ziarno myśli przechodzi przez żarna technicznej obróbki. Nie należy tej różnorodności traktować jako rozproszenia. Przeciwnie: jest ona dowodem spójności głębszej niż jedność gatunku. Myśl, która „pozostaje sobą” w eseju, w wywiadzie i w dokumencie, nie jest myślą okazjonalną. Jest stylem rozumienia świata.

Jest w tej książce także coś, co można by nazwać autobiografią intelektualną — nie w sensie wyznań, lecz w sensie odpowiedzialności za własne słowa. Kołodko nie tylko opisuje bieżące wydarzenia; często wraca do własnych wcześniejszych diagnoz i odczytuje je ponownie w świetle tego, co zadziało się później. To odważny zabieg. Łatwo bowiem budować autorytet z samych trafnych przewidywań; znacznie trudniej poddać własne sądy próbie czasu. W tym sensie książka ta pozostaje bliska Kornaiowi: obaj wiedzieli, że myśl poważna nie polega na nieomylności, lecz na gotowości do konfrontacji z rzeczywistością. 

Grzegorz W. Kołodko jest ekonomistą, politykiem i mężem stanu — i pozostaje nimi jednocześnie, nie kolejno. To połączenie rzadkie, ponieważ każda z tych ról wymaga innego języka, innego rytmu myślenia i innej odwagi. Ekonomista waży racje i mówi to, czego dowodzi. Polityk liczy siły i mówi to, co uważa za wykonalne. Mąż stanu mówi to, co uznaje za konieczne — również wtedy, gdy okoliczności temu nie sprzyjają. Właśnie z tego napięcia rodzi się ton tej książki: niekiedy polemiczny, czasem surowy, lecz zawsze skupiony na merytorycznym wywodzie.

Nieprzypadkowo przychodzą tu na myśl postacie takie jak Camus, Orwell, Kołakowski, Aron czy Havel. Dzieliło ich niemal wszystko: temperament, język, miejsce w historii. Łączyło jedno — niezgoda na to, by myśl stała się funkcją obozu władzy, chwili albo zbiorowego odruchu. Wiedzieli, że lojalność wobec prawdy bywa kosztowna, a jednak właśnie ona stanowi ostatnią formę uczciwości intelektualnej. W tym sensie książka Kołodko należy do tej samej grupy myśli niezależnej. 

Jej zasadnicza teza — krytyka spirali zbrojeń, sprzeciw wobec militaryzacji gospodarki, obrona dyplomacji, kapitału ludzkiego i spójności społecznej — nie jest gestem łatwego moralizmu. Jest propozycją perspektywicznego myślenia o państwie. Kołodko przypomina, że bezpieczeństwa nie da się mierzyć wyłącznie skalą wydatków wojskowych; że równie ważne są trwałość instytucji, równowaga finansów publicznych i zdolność społeczeństwa do odtwarzania własnej energii rozwojowej. Z tą diagnozą można się spierać. Nie sposób jednak odmówić jej analitycznej precyzji.

Kornai napisał, że całe jego dzieło straciłoby sens, gdyby nie wiara w to, że myśl ma siłę. Od dawna jesteśmy przekonani, że prof. Grzegorz W. Kołodko napisał tę książkę — podobnie jak wiele swoich poprzednich — wyznając to samo kredo.