Transpłciowość i niebinarność płciowa a prawo ubezpieczeń społecznych. Zarys problematyki

The article analyses the issue of transgender and gender non-binary in the context of Polish social insurance law. The authors point out that the traditional, binary under­standing of gender (male/female) is insufficient in the face of contemporary medical, psychological and social knowl­edge, and that Polish legal regulations do not take into account the complexity of gender identity, leading to nu­merous practical problems and potential violations of the rights of non-cisnormative persons. The article highlights the urgent need to bring Polish social insurance law in line with current human rights standards to ensure equal treatment and protection of transgender and non-binary persons. The lack of adequate regulations leads to legal uncertainty, risk of discrimination and violation of consti­tutional rights to dignity and equality.

Artykuł analizuje problematykę transpłciowości i nie-binarności płciowej w kontekście polskiego prawa ubez­pieczeń społecznych. Autorzy wskazują, że tradycyjne, binarne rozumienie płci (mężczyzna/kobieta) jest niewy­starczające wobec współczesnej wiedzy medycznej, psy­chologicznej i społecznej, a polskie regulacje prawne nie uwzględniają złożoności tożsamości płciowej, co prowadzi do licznych problemów praktycznych i potencjalnych na­ruszeń praw osób nie-cisnormatywnych. Artykuł podkreśla pilną potrzebę dostosowania polskiego prawa ubezpieczeń społecznych do aktualnych standardów ochrony praw czło­wieka, tak aby zapewnić równe traktowanie i ochronę osób transpłciowych oraz niebinarnych. Brak odpowiednich regulacji prowadzi do niepewności prawnej, ryzyka dys­kryminacji i naruszenia konstytucyjnych praw do godności i równości.

Autor dokonuje krytycznej analizy art. 16 ust. 1e ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten, jako element tzw. Polskiego Ładu, ma stanowić instrument przeciwdziałania zatrudnieniu „na czarno”. Polega on na nałożeniu ciężaru finansowania całości składek na ubezpieczenia społeczne na płatnika w przypadku stwierdzenia nielegalnego zatrudnienia lub zaniżania podstawy wymiaru składek. Analiza przepisu prowadzi jednak do wniosku, że nie znajduje on w ogóle zastosowania do umów cywilnoprawnych. Może on także nie dotyczyć sytuacji niezgłoszenia do ubezpieczeń społecznych, jeśli same wymogi formalnoprawne dotyczące zawarcia umowy o pracę zostały spełnione. Tym samym przepis ten może nie spełnić swego celu: poszkodowani ubezpieczeni mogą w dalszym ciągu obawiać się zgłaszać nieprawidłowości w tym zakresie, aby nie ryzykować konieczności zwracania części składek na ubezpieczenia społeczne.

W niniejszym tekście autor przedstawia możliwe kierunki zmian legislacyjnych w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym zatrudnionych na podstawie umów prawa cywilnego. Zgodnie z dokumentem Krajowego Planu Odbudowy, polski rząd zobowiązał się do zmiany zasad podlegania zleceniobiorców ubezpieczeniom społecznym poprzez ich „pełne oskładkowanie”. Autor wskazuje, że rozszerzenie obowiązku ubezpieczenia może nastąpić w węższym lub szerszym zakresie (pozostawienie umowy zlecenia jako tytułu ubezpieczenia społecznego ogólnego lub zakwalifikowanie jej do tytułów bezwzględnych). Jednocześnie zwraca uwagę na dodatkowe aspekty (brak zasadności utrzymania zwolnienia podmiotowego z art. 6 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych czy możliwości objęcia umów o dzieło obowiązkiem ubezpieczenia).

Przedmiotem artykułu jest przedstawienie uprawnień Państwowej Inspekcji Pracy w zakresie ustalania istnienia stosunków pracy. Z przeprowadzonej analizy wynika, że prawne instrumenty przysługujące inspektorom PIP w tym zakresie to skierowanie do pracodawcy wystąpienia, prowadzenie postępowania wykroczeniowego lub wytoczenie na rzecz określonej osoby powództwa do sądu pracy o ustalenie istnienia stosunku pracy. Środki te w praktyce są mało efektywne. W obecnym stanie prawnym inspektorzy PIP nie są uprawnieni do wydawania decyzji administracyjnych ustalających istnienie stosunku pracy, choć istnieją pewne argumenty natury dogmatycznoprawnej przemawiające za przyznaniem im takiego uprawnienia, co wymagałoby jednak stworzenia odpowiedniego trybu odwoławczego, który byłby podobny do procedury odwoławczej od decyzji ZUS.

Autor analizuje możliwość łączenia stypendium doktoranckiego z zasiłkiem macierzyńskim w razie urodzenia dziecka lub przyjęcia dziecka na wychowanie w czasie kształcenia w szkole doktorskiej. Ustawodawca, umożliwiając doktorantom dobrowolne przystąpienie do ubezpieczenia chorobowego, przyznał im również prawo do świadczeń z tego ubezpieczenia, jednak w praktyce może być ono całkowicie iluzoryczne. Doktorantom przyznane zostało prawo do stypendium doktoranckiego, które ma charakter obligatoryjny. Wprawdzie w razie urodzenia dziecka lub przyjęcia dziecka na wychowanie doktorant może zawiesić kształcenie, ale w okresie zawieszenia kontynuowana jest wypłata stypendium. Jeśli stypendium to zostanie zakwalifikowane jako wynagrodzenie uzyskiwane w ramach naukowoprawnego zatrudnienia, przepisy ustawy zasiłkowej wykluczałyby możliwość uzyskania zasiłku macierzyńskiego. Przystępowanie do ubezpieczenia chorobowego byłoby w tej sytuacji niecelowe. Nieuznanie zaś stypendium za sui generis rodzaj wynagrodzenia pozwalałoby na jednoczesne pobieranie zasiłku macierzyńskiego i stypendium, co byłoby niezgodne z celem i funkcją zasiłku macierzyńskiego, pozostając niezgodnym z systemowymi założeniami polskiego systemu ubezpieczeń społecznych.