Praca i Zabezpieczenie Społeczne 07/2025

Rozwój technologiczny spowodował głębokie przemiany życia gospodarczego i społecznego. Zmienia także świat pracy. Konsekwencją rozwoju technologicznego jest osłabianie ochrony pracujących widoczne zwłaszcza w gospodarce platformowej. Prowadzi to do pytania, czy prawo pracy (prawo zatrudnienia) służące ochronie pracującego jako strony słabszej stało się nieadekwatną formą regulowania stosunków społecznych? Odpowiedź na tak po stawione pytanie wymaga skonfrontowania celów, jakim ma służyć prawna regulacja pracy ludzkiej z rzeczywistą sytuacją pracujących i zatrudniających w ramach stosunków społecznych z wykorzystaniem nowoczesnych technologii. Autor formułuje wnioski o charakterze ogólnym, odnosząc je do ewolucji oraz aktualnego stanu polskiego prawa pracy.

Celem artykułu jest ocena, czy projekt nowelizacji ustawy o związkach zawodowych z 2024 r., przyznający związkom zawodowym prawo do informacji o systemach SI i algorytmach stosowanych przez pracodawców, zapewnia realny nadzór nad tymi technologiami. Autor dowodzi, że samo prawo do informacji jest niewystarczające bez mechanizmów konsultacji, współdecydowania i nadzoru. Omawia regulacje unijne i rozwiązania w Hiszpanii, Niemczech, Włoszech i Norwegii, proponując rozszerzenie projektowanego przepisu o obowiązek konsultacji, ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa oraz możliwość korzystania z niezależnych ekspertów. W konkluzji podkreśla konieczność włączenia pracowników i związków zawodowych w procesy cyfrowej transformacji.

Tekst obejmuje zagadnienia związane z ustalaniem wysokości emerytury powszechnej w stosunku do osób, które przed nabyciem tej emerytury pobierały emeryturę wcześniejszą. Bazą dla rozważań jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego wydany w sprawie SK 140/20, w którym stwierdzono niekonstytucyjność art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w zakresie, w jakim dawał podstawę do pomniejszania podstawy emerytury powszechnej o kwotę wy płaconych wcześniej emerytowi emerytur wcześniejszych. Ocenie poddano argumentację zawartą w uzasadnieniu Trybunału Konstytucyjnego, wskazując na jego ograniczone pole oddziaływania, narzucone granicami sprawy, jaką wywiedziono wskutek skargi konstytucyjnej, ograniczając możliwość jego zastosowania do osób, które o swoje emerytury wcześniejsze wnioskowały przed dniem 6 czerwca 2012 r., a następnie zostały zaskoczone – w trakcie pobierania emerytury wcześniejszej – treścią wprowadzonego art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W artykule oceniono prawne następstwa wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, zarówno co do podstawy prawnej wszczynania postępowań administracyjnych przed organami rentowymi w sprawach ponownego ustalenia wysokości wadliwie obliczonej emerytury, jak i w fazie kontroli decyzji emerytalnej przez sąd powszechny.

Artykuł prezentuje ściśle konstytucyjną perspektywę układów zbiorowych pracy, w tym o umiejscowieniu tych układów zbiorowych w systemie źródeł prawa. Autor w szczególności skupia się na uwypukleniu konstytucyjnoprawnej istoty układów zbiorowych pracy. Ponadto wskazuje na różnice doktrynalne w postrzeganiu charakteru prawne go tychże układów. Stawia tezę, iż układy zbiorowe pracy należy uznać za akty normatywne sui generis, które nie są wydawane w ramach kompetencji prawodawczej, lecz po zostają jedną z podstawowych instytucji zbiorowego prawa pracy. Zdaniem autora, układy zbiorowe nie są źródłami prawa w rozumieniu przyjętym w rozdziale II Konstytucji, co potwierdza także znamienita część doktryny oraz orzecznictwo Sądu Najwyższego. Układy zbiorowe pracy nie mają nadto charakteru powszechnie bądź wewnętrznie obowiązującego. Nie przyjmują także tzw. postaci „mieszanej”. W niniejszej publikacji podkreśla się również, iż o zgodności z prawem układów zbiorowych winien rozstrzygać właściwy sąd powszechny, nie zaś Trybunał Konstytucyjny czy też Naczelny Sąd Administracyjny.

Autor dokonuje analizy prawnej i oceny dopuszczalności uwzględniania kwot zagranicznych emerytur i rent do obniżania kwoty świadczeń pozostających w zbiegu w ramach instytucji tzw. renty wdowiej, wynikającej z polskich przepisów. Analiza dotyczy reguł określających sposób uwzględniania kwot zagranicznych świadczeń wypłacanych z systemu ubezpieczeń społecznych innego państwa członkowskiego UE/EFTA lub państwa, z którym Polska zawarła umowę międzynarodową o zabezpieczeniu społecznym. Autor zwraca uwagę na zróżnicowanie sytuacji prawnej osób pobierających emerytury i renty na gruncie międzynarodowych umów dwustronnych o zabezpieczeniu społecznym zawieranych przez Rzeczpospolitą Polską w stosunku do osób, które pobierają emerytury i renty z państw członkowskich UE/EFTA. Autor udowadnia, że pobieranie świadczeń z państw członkowskich UE/EFTA nie powoduje w ogóle redukcji polskich świadczeń w zbiegu w ramach renty wdowiej, inaczej niż pobieranie świadczeń z państw z którymi Polska zawarła umowy o zabezpieczeniu społecznym. Autor proponuje zmianę prawa krajowego, w celu rozszerzenia na osoby objęte umowami dwustronnymi zasady wynikającej z prawa Unii Europejskiej, z uwagi na analogię sytuacji świadczeniobiorców.

Glosowany wyrok Sądu Najwyższego z 12 marca 2024 r., II PSKP 29/23 (OSNP 2024/12/116) traktuje o zawezwaniu do próby ugodowej jako przyczynie przerwy biegu przedawnienia (art. 295 § 1 pkt 1 k.p.). Trafnie uznano w nim m.in. że w razie oddalenia powództwa ze stosunku pracy z uwagi na zasadność zarzutu przedawnienia roszczenia, ograniczenie podstawy kasacyjnej jedynie do naruszenia art. 123 § 1 pkt 1 k.c. jest niewystarczające do dokonania kontroli kasacyjnej, ze względu na autonomiczność prawa pracy wobec prawa cywilnego i zupełne unormowanie przerwy biegu przedawnienia w art. 295 k.p. Zbyt daleko idzie jednak pogląd Sądu Najwyższego o pełnej autonomiczności prawa pracy wobec prawa cywilnego w zakresie zagadnienia przedawnienia roszczeń. Zwrócono w nim też słusznie uwagę na to, że wniosek o zawezwanie do próby ugodowej nie zawsze stanowi czynność bezpośrednio zmierzającą do dochodzenia roszczenia w rozumieniu art. 295 § 1 pkt 1 k.p.

W opracowaniu omówiono judykaturę Sądu Najwyższego odpowiadającą na występujący w praktyce problem dotyczący zasad liczenia terminu na wyrażenie zgody lub od mowę wyrażenia zgody przez zarząd zakładowej organizacji związkowej na rozwiązanie bądź zmianę treści stosunku zatrudnienia działacza związkowego (art. 32 ust. 11 ustawy o związkach zawodowych).

Ochronę danych osobowych osób fizycznych w sferze za trudnienia reguluje rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu ta kich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, dalej: „RODO”). Na podstawie art. 88 RODO państwa członkowskie zostały upoważnione do przyjęcia bardziej szczegółowych przepisów mających zapewnić ochronę praw i wolności pracownika w związku z przetwarzaniem jego danych osobowych dla celów dotyczących zatrudnienia. Trybunał Sprawiedliwości UE dokonał wykładni pojęcia „bardziej szczegółowych przepisów” w wyroku z 30 marca 2023 r., C-34/21 (Hauptpersonal rat der Lehrerinnen und Lehrer beim Hessi schen Kultusministerium przeciwko Minister des Hessischen Kultusministeriums, dalej „sprawa Hauptpersonal rat der Lehrerinnen und Lehrer”). W wyroku z 19 grudnia 2024 r., C-65/23 (MK przeciwko K GmbH, dalej „sprawa MK”) Trybunał ponownie wypowiedział się w tym przedmiocie, określając związek między art. 88 RODO a innymi przepi sami tego rozporządzenia.